6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bağlı “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği”, Türkiye’de kaldırma ve taşıma ekipmanlarının periyodik kontrolünü zorunlu kılan ana mevzuatlardır. Yönetmelik, halat ve sapan gibi kaldırma elemanlarının en az 3 ayda bir görsel kontrol ve en az yılda bir kapsamlı periyodik muayeneden geçirilmesini şart koşar. Bu yükümlülüğün ihlali işverene yüklü idari cezalar ve iş kazası halinde ağır cezai sorumluluk getirir. Bu rehberde 3 aylık kontrol şartının kapsamını, hangi ekipmanların bu kapsama girdiğini, kim tarafından nasıl yapılacağını, raporlama sürecini ve denetimde aranan belgeleri ele alıyoruz.
İSG Yönetmeliği’nin tarihsel arka planı
6331 sayılı Kanun 30 Haziran 2012 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu kanun ile Türkiye, AB iş sağlığı ve güvenliği müktesebatına uyum sağlamış; daha önce eski 4857 sayılı İş Kanunu içinde dağınık olan İSG hükümleri tek bir çerçevede toplanmıştır. Kanunun 30. maddesi, iş ekipmanlarının periyodik kontrolünü düzenleyen yönetmeliğin çıkarılmasına yetki vermiş ve bu yönetmelik 25 Nisan 2013 tarihinde resmi gazetede yayımlanmıştır.
Yönetmeliğin Ek-III bölümü, ekipman gruplarına göre periyodik kontrol sıklığını ve içeriğini tanımlar. Kaldırma ve iletme ekipmanları yönetmeliğin en sıkı izlenen bölümlerinden biridir; çünkü bu ekipmanlardaki arızalar doğrudan insan canına ve büyük maddi değere etki eder.
3 aylık ve yıllık kontrol farkı nedir?
| Kontrol Türü | Sıklık | Kapsam | Yapan |
|---|---|---|---|
| Günlük operatör kontrolü | Her vardiya başı | Görsel kontrol, alarm/fren testi | Vinç operatörü |
| 3 aylık görsel/işlevsel | 3 ayda 1 | Halat çapı, görsel hasar, yağlama | İşletme bakım personeli + uzman |
| Yıllık kapsamlı | Yılda 1 | Tam muayene + raporlama + sertifika | MYK sertifikalı kontrol personeli |
| Olağanüstü kontrol | Kaza, hasar, modifikasyon sonrası | Etkilenen sistemin tamamı | MYK sertifikalı kontrol personeli |
3 aylık kontroller işletmenin kendi bakım disiplini içinde yapılabilir; ancak yıllık kapsamlı periyodik muayene mutlaka TÜRKAK akredite A tipi muayene kuruluşu personeli tarafından yapılır ve raporlanır. Vinç operatörlerinin günlük kontrol için izleyebileceği basit bir liste için vinç operatörü günlük halat kontrol listesini inceleyebilirsiniz.
Hangi ekipmanlar 3 aylık kontrol kapsamında?
- Çelik halat ve halat sapanları: Tüm konstrüksiyonlar (6×19, 6×36, 8×36 vs.)
- Zincir sapanları: Grade 80, Grade 100 ve üstü
- Polyester yumuşak sapanlar: Düz ve yuvarlak sling
- Kanca, shackle, halat kelepçesi, thimble gibi bağlantı elemanları
- Vinçler: Köprü, kule, mobil, tavan, portal vinçleri
- Yük asansörleri ve insan asansörleri (binek): Ayrı asansör yönetmeliğine de tabi
- Forklift, istif makinesi, kaldırma platformları
- Asma iskele halatları
- Tirfor, come-along, manuel zincirli vinçler
Bu kapsama giren her ekipmanın 3 aylık kontrol kayıtları bir Ekipman Kontrol Defteri ya da elektronik bir CMMS (Computerized Maintenance Management System) içinde tutulmalıdır.
Kim kontrol yapabilir? Yetkili personel kriterleri
Periyodik kontrol yapma yetkisi yönetmelikte kişiye sıkı şartlarla bağlanmıştır:
- Makine, elektrik, mekatronik veya endüstri mühendisliği lisans diploması
- MYK akrediteli “Kaldırma ve İletme Araçları Periyodik Kontrol Personeli” sertifikası (UY 11UY0023-5)
- TÜRKAK akredite A tipi muayene kuruluşunda görev yapma veya kendi adına bu kuruluşu kurma
- Asansör için ayrıca asansör periyodik kontrol personeli yeterliliği (UY 21UY0397-5)
Bu şartların eksikliği halinde düzenlenen rapor hukuki olarak geçersizdir; iş kazası durumunda sorumluluk hem işverene hem raporu düzenleyene yüklenir.
3 aylık kontrolde neler bakılır?
- Halat çap ölçümü: Belirlenen üç bölgeden, ortalama altı ölçüm. Nominalin %5 altına düşen halat hizmetten çıkarılır.
- Tel kopması sayımı: Bir adım uzunluğunda görsel tel kopması sayımı. ISO 4309’a göre eşik aşıldıysa rapor verilir.
- Görsel hasar: Birdcage, high-strand, kink, ezilme, paslanma izleri.
- Yağlama durumu: Kuru noktalar, gres geriye çekilmiş bölgeler.
- Sapanlar: Etiket okunabilirliği, dikiş ve göz bütünlüğü, kabarcıklı yumuşak sapanlar.
- Aksesuarlar: Shackle kilit pinleri, kanca tongue ağzı açıklığı, thimble deformasyonu.
- Makara ve tambur: Yatak izi (groove wear), eğrilik, çatlaklar.
- Kontrol kayıt formuna işleme.
3 aylık kontrolde tespit edilen herhangi bir kritik bulgu, ekipmanın hemen hizmetten çıkarılmasını ve A tipi muayene kuruluşuna olağanüstü kontrol için bildirilmesini gerektirir. Halat hasar türlerinin görsel tanımları için çelik halat hasarlanma şekilleri rehberini kullanabilirsiniz.
Yıllık periyodik muayene raporunda neler bulunur?
- Ekipmanın tanımı (marka, model, seri no, kapasitesi)
- İşyeri bilgileri ve sorumlu kişi
- Önceki muayene tarihi ve raporu
- Yapılan görsel ve fonksiyonel testler
- Halat-sapan ölçüm tablosu
- Bulgular ve değerlendirme
- Discard önerisi veya kullanım uygunluğu beyanı
- Bir sonraki muayene tarihi
- Muayeneyi yapan kişinin adı, MYK numarası ve imzası
- A tipi muayene kuruluşunun adı ve TÜRKAK akreditasyon numarası
Yönetmelik ihlalinde idari cezalar (2026 güncel)
| İhlal Türü | İdari Para Cezası Aralığı |
|---|---|
| Periyodik kontrol yaptırmama | Ekipman başına ~20.000 – 60.000 TL |
| Yetkisiz personel ile kontrol | ~40.000 – 100.000 TL |
| Discard edilen ekipmanı kullanmaya devam | ~75.000 – 200.000 TL |
| Kontrol kaydını tutmama | ~15.000 – 45.000 TL |
| İş kazası ile sonuçlanan ihlal | Para cezası + cezai sorumluluk (hapis dahil) |
Bu rakamlar Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından her yıl güncellenir; 2026 değerleri için Bakanlık ilan ettiği güncel cetvel referans alınmalıdır.
3 aylık kontrol için kayıt formu zorunlu mu?
Evet. Yönetmelik, periyodik kontrol kayıtlarının yazılı veya elektronik olarak tutulmasını zorunlu kılar. Denetimde bu kayıtların ibrazı istenir; eksiklik halinde idari para cezası uygulanır. Form, en az ekipman tanımı, kontrol tarihi, bulgular ve kontrolü yapan personelin bilgilerini içermelidir.
Kontrol periyodu kısaltılabilir mi?
Evet. Yönetmelik “en az” 3 aylık ve yıllık kontrol şart koşar; üretici daha kısa süre öngörmüşse veya işyeri özel risklerle çalışıyorsa periyot kısaltılır. Liman vinçleri, off-shore platformları, maden kuyusu halatları gibi yüksek çevrim sayılı sistemlerde aylık kontrol standarttır.
Yeni alınan halat için ne zaman ilk kontrol yapılır?
Yeni halat sahada kullanıma alındığı andan itibaren baseline (referans) ölçümü yapılır; bu kayıt bir sonraki muayenenin karşılaştırma noktasıdır. Sonraki kontroller standart 3 aylık ve yıllık periyotlarda devam eder.
Kontrol yapılmadığında ne kadar süre içinde ceza gelir?
Çalışma Bakanlığı denetim raporu üzerine ceza tutanağı düzenlenir; tutanağa itiraz süresi 15 gündür. İtiraz edilmezse veya reddedilirse ceza 30 gün içinde ödenir, aksi halde icra takibi başlatılır.
Aynı vinç birden çok periyodik kontrole tabi midir?
Evet. Bir köprü vinci hem mekanik (halat, makara, fren) hem elektrik (motor, kumanda, fren bobini) muayenesine tabidir; tek bir raporda her iki alan ayrı ayrı işlenir. Bazı durumlarda iki farklı uzman bir araya gelir.
Mevcut sapanım test edilmeden discard edilmeli mi?
Yönetmelik test sıklığını belirler; ancak görsel kontrolde discard kriteri görüldüğünde sapan derhal hizmetten çıkarılır. Olağanüstü kontrol başlatılır ve yeni sapan tedarik edilir.
3 aylık periyodik kontrol, basit bir görev gibi görünse de gerçekte sahanın iş güvenliği kültürünün ölçütüdür. Düzenli yapılan kontroller hem yasal gereklilikleri karşılar hem küçük arızaları büyük kazalara dönüşmeden tespit eder. İşveren, periyodik kontrol disiplinini bakım programının ayrılmaz bir parçası olarak görmeli; sertifikalı personel ve A tipi muayene kuruluşu ile süreli bir hizmet anlaşması yaparak kayıt sürekliliğini güvence altına almalıdır.
Yeni Doğan Çelik Halat, 1994’ten bu yana çelik halat sektöründe faaliyet göstermekte; demir-çelik, liman, inşaat, vinç, petrol, maden, çimento ve asansör sektörlerine 1 mm’den 60 mm’ye kadar geniş çap aralığında TS EN belgeli halat ve TSE belgeli sapan temin etmektedir. Periyodik kontrol sonrası halat ve sapan değişim ihtiyaçlarınız için iletişime geçebilirsiniz.
- Adres: Alınteri Bulvarı No:6-8 Ostim / ANKARA
- Telefon: 0312 394 04 96 — 0530 668 29 26
- E-posta: satis@yenidogancelikhalat.com.tr