İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III, işyerlerinde kullanılan kaldırma araçları ve ekipmanlarının periyodik muayenesini zorunlu kılan temel düzenlemedir. Vinç, sapan, çelik halat ve benzeri ekipmanların hangi aralıklarla muayene edileceğini, kim tarafından denetleneceğini ve hangi belgeler düzenleneceğini bu yönetmelik belirler. İş güvenliği mevzuatı kapsamında Ek-III listesinde yer alan ekipmanları doğru tanımak, hem yasal yükümlülüklerinizi yerine getirmeniz hem de iş kazalarını önlemeniz açısından kritik önem taşır.
Bu rehberde İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin (6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na dayanılarak çıkarılan 25/4/2013 tarihli ve 28628 sayılı yönetmelik) Ek-III bölümünü kapsamlı biçimde ele alıyor; hangi ekipmanların bu kapsama girdiğini, muayene sürelerini ve dikkat edilmesi gereken teknik detayları açıklıyoruz.
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III Nedir?
İş Ekipmanları Yönetmeliği, işyerlerinde kullanılan tüm makine, araç, alet ve tesisatların sağlıklı ve güvenli koşullarda kullanılmasını güvence altına almak amacıyla hazırlanmıştır. Yönetmeliğin Ek-III bölümü özellikle kaldırma ve taşıma ekipmanlarına odaklanır; bu ekipmanların belirli aralıklarla yetkili kişilerce muayene edilmesini şart koşar.
Yönetmeliğin 12. maddesine göre, Ek-III’te listelenen ekipmanlar; kurulum sonrası devreye almadan önce, belirli periyodlarla ve her önemli değişiklik ya da hasar sonrasında mutlaka muayeneden geçirilmelidir. Bu muayeneler, ekipmanın güvenli çalışma yükünü (Safe Working Load — SWL) aşmadığını ve yapısal bütünlüğünü koruduğunu doğrular.
Ek-III’ün kapsamına giren ekipmanlar yalnızca fabrika veya inşaat alanlarında kullanılanlarla sınırlı değildir; liman, maden, petrokimya, enerji santrali ve tarım sektörü gibi geniş bir yelpazeyi kapsar. Bu nedenle yönetmeliği doğru anlamak ve uygulamak, pek çok sektörde faaliyet gösteren işverenler için ortak bir sorumluluktur.
Ek-III Kapsamındaki Ekipman Kategorileri
Yönetmelik Ek-III, muayene zorunluluğu olan ekipmanları genel kategoriler halinde ele alır. Aşağıda bu kategoriler ve örnek ekipmanlar detaylı biçimde açıklanmaktadır.
Kaldırma Araçları (Vinçler ve Kreynler)
Ek-III kapsamındaki en geniş kategori, vinç ve kreyler gibi mekanik kaldırma araçlarıdır. Bu ekipmanlar, yükleri yatay ve dikey eksenler üzerinde hareket ettirdiğinden hem yük kaybı hem de devrilme riski taşır.
- Köprülü (Raylı) Vinçler: Fabrikalarda tavan rayları üzerinde hareket eden, genellikle 1 ton ile 500 ton arasında kapasitesi olan vinçler.
- Portal (Ayaklı) Vinçler: Açık alanlarda ve limanlarda kullanılan, kendi rayı üzerinde ilerleyen büyük kapasiteli vinçler.
- Mobil (Araç Üzeri) Vinçler: Kamyon veya paletli taşıyıcılar üzerine monte edilen, şantiye ve liman operasyonlarında yaygın kullanılan vinçler.
- Kule Vinçler: İnşaat projelerinde kullanılan, sabit tabanlı ya da raylı hareket eden yüksek kapasiteli vinçler.
- Offshore (Denizaltı/Platform) Vinçleri: Petrol platformları ve gemi güvertelerinde çalışan, aşırı koşullara dayanıklı özel vinçler.
- Rampa ve Köprü Vinçleri: Liman ve depolarda yük taşıma amacıyla kullanılan özel tasarım vinçler.
Kaldırma Aksesuarları ve Sapan Sistemleri
Vinçlerin kanca veya tamburu ile yük arasında bağlantı kuran her türlü aksesuar da Ek-III kapsamına girer. Bu aksesuarlar görece küçük boyutlu olsa da operasyonun en kritik halkasını oluştururlar; zira herhangi bir sapan ya da kanca arızası doğrudan yük düşmesi kazasına yol açar.
- Çelik Tel Halat Sapanlar: Tek, çift, üç veya dört bacaklı çelik halat sapanlar. Çelik halat sapanlar, yüksek kopma mukavemeti ve esneklik avantajı sunar.
- Zincir Sapanlar: Yüksek ısı ve aşındırıcı ortamlarda tercih edilen, dövme çelik zincirden oluşan sapanlar.
- Sentetik (Polyester/Naylon) Sapanlar: Hassas yük yüzeylerini çizmeden kaldırmak için kullanılan tekstil sapanlar.
- Kancalar (Kilitli ve Kilitsiz): Dövme çelikten üretilen, güvenlik mandalı bulunan veya bulunmayan çeşitli kanca tipleri.
- Makara Blokları: Yük kaldırma kapasitesini artırmak amacıyla kullanılan tek veya çok kasnaklı blok sistemleri.
- Şakel (Bağlantı Elemanı): Halat, zincir veya sapan uçlarını birbirine bağlayan U veya D formlu dövme çelik elemanlar.
- Döner Bağlantılar (Swivel): Yükün dönmesini sağlayan ya da önleyen özel bağlantı parçaları.
- Kaldırma Kirişleri (Spreader Bar): Geniş veya kırılgan yüklerin dengeli kaldırılmasını sağlayan yatay çelik kirişler.
Forklift ve Palet Taşıyıcıları
Depo ve fabrika ortamlarında yaygın kullanılan forkliftler, akülü veya gaz motorlu palet taşıyıcılar ve istif makineleri de Ek-III kapsamında periyodik muayeneye tabidir. Bu ekipmanların devrilme, mast arızası veya fren sistemi yetersizliği gibi kritik riskleri düzenli denetimle tespit edilebilir.
Yük Asansörleri ve Platform Kaldırıcılar
Bina içi yük asansörleri, makaslı (scissor lift) platform kaldırıcılar, personel ve yük taşıyan kule tipi kaldırıcılar da Ek-III listesinde yer alır. Özellikle personel taşıyan kaldırıcılarda muayene sıklığı daha kısa tutulur ve ayrıca basınçlı kapları ile elektrik tesisatını kapsayan ilave denetimler yapılır.
Araç Üstü Vinçler ve Kurtarma Ekipmanları
Çekici araçlara monte edilen vinçler, kurtarma araçlarının hidrolik kolları ve tamir amaçlı araç üstü kaldırma platformları da yönetmelik kapsamındadır. Bu ekipmanlar hem karayolu güvenliği hem de iş güvenliği mevzuatı açısından çift denetim gerektirir.
Ek-III’te Belirtilen Periyodik Muayene Süreleri
Yönetmelik, farklı ekipman türleri için farklı muayene periyotları öngörmektedir. Aşağıdaki tablo, en yaygın ekipman kategorilerinin muayene sürelerini özetlemektedir.
| Ekipman Türü | Muayene Periyodu | Muayeneyi Kim Yapar? | Düzenlenen Belge |
|---|---|---|---|
| Köprülü ve Portal Vinçler | Yılda 1 kez | Makine Mühendisi / İSG Uzmanı | Periyodik Kontrol Formu |
| Mobil Vinçler (Araç Üstü) | Yılda 1 kez | Makine Mühendisi | Periyodik Kontrol Formu |
| Kule Vinçler | Yılda 1 kez | Makine Mühendisi | Periyodik Kontrol Formu |
| Çelik Halat Sapanlar | 6 ayda 1 kez | İSG Uzmanı / Yetkili Teknik Personel | Kontrol Raporu |
| Zincir Sapanlar | 6 ayda 1 kez | İSG Uzmanı / Yetkili Teknik Personel | Kontrol Raporu |
| Kancalar ve Şakeller | 6 ayda 1 kez | Yetkili Teknik Personel | Kontrol Raporu |
| Forkliftler | Yılda 1 kez | Makine Mühendisi | Periyodik Kontrol Formu |
| Yük Asansörleri | Yılda 1 kez | Makine/Elektrik Mühendisi | Periyodik Kontrol Formu |
| Personel Kaldırıcılar (MEWP) | 6 ayda 1 kez | Makine Mühendisi | Periyodik Kontrol Formu |
| Spreader Bar / Kaldırma Kirişleri | 6 ayda 1 kez | Makine Mühendisi | Kontrol Raporu |
Not: Yukarıdaki süreler Yönetmelik Ek-III’ün genel çerçevesini yansıtmaktadır. Ekipmanın çalışma koşulları, yük döngüsü ve maruz kalınan çevresel etkenler göz önünde bulundurularak işveren ya da iş güvenliği uzmanının daha sık muayene öngörmesi mümkündür.
Muayene Kapsamı: Nelere Bakılır?
Ek-III kapsamındaki bir muayenede yalnızca görsel inceleme yeterli değildir. Muayene kapsamı ekipman türüne göre farklılık gösterse de genel olarak aşağıdaki kontroller yapılır.
Yapısal ve Mekanik Kontroller
- Taşıyıcı yapı elemanlarında çatlak, deformasyon veya korozyon tespiti
- Kaynak dikişlerinin görsel ve gerektiğinde tahribatsız muayene (UT, MT, PT) yöntemleriyle incelenmesi
- Çelik halat veya zincirin kırık tel, aşınma ve korozyon açısından değerlendirilmesi
- Kanca, şakel ve bağlantı elemanlarında plastik deformasyon veya çatlak varlığının kontrolü
- Kasnak, pim ve rulman gibi dönen parçaların aşınma durumu
Elektrik ve Kontrol Sistemi Kontrolleri
- Aşırı yük limitörü (overload limiter) ve son sınır şalterleri (limit switch) fonksiyon testi
- Acil durdurma butonlarının çalışır durumda olduğunun doğrulanması
- Fren sisteminin yük altında test edilmesi
- Topraklama ve yalıtım direnci ölçümü
Yük Testi
İlk devreye almada ve büyük onarım/modifikasyon sonrasında statik ve dinamik yük testleri zorunludur. Statik testte ekipman, nominal kapasitesinin %125’i oranında yük ile test edilir ve yapısal deformasyon gözlemlenir. Dinamik testte ise nominal kapasitenin %110’u ile tam hareket döngüsü gerçekleştirilir.
Çelik Halat Sapanlarda Muayene Kriterleri Nelerdir?
Çelik halat sapanlar, vinç operasyonunun en kritik bileşeni olduğundan muayene kriterleri oldukça detaylıdır. EN 13414 standardı ve yönetmelik hükümleri çerçevesinde aşağıdaki durumlar, sapanın hizmet dışı bırakılmasını gerektirir.
- Herhangi bir sapan bacağının bir adım uzunluğunda %10 veya daha fazla tel kopuğu
- Aşınma nedeniyle tel çapında nominal değerin %10’unu aşan incelme
- Göz kısmında veya ek yerinde gözle görülebilir deformasyon, kink (diz bükülmesi) veya birdcage (kafes) oluşumu
- Kiriş etkisi sonucu uzayan veya bükülen uç ferül (swage) bağlantısı
- Derin pitting korozyonu veya yaygın pas tabakası
- Sapan üzerindeki kapasite etiketi veya kimlik plakasının okunamaz hale gelmesi
Sapanın herhangi bir bacağında bu koşullardan birinin tespit edilmesi halinde tüm sapan setinin kullanımdan kaldırılması gerekir. Yalnızca hasarlı bacağın değiştirilmesi uygundur; ancak bu değişiklik üretici veya yetkili servis tarafından gerçekleştirilmeli ve belgelenmelidir.
Muayene Belgelerinin Saklanması ve Denetim Yükümlülükleri
Yönetmeliğin 12. maddesi, muayene sonuçlarının belgelenmesini ve bu belgelerin işyerinde muhafaza edilmesini zorunlu kılmaktadır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı müfettişleri denetim sırasında bu kayıtları talep eder; eksiklik halinde idari para cezası uygulanabilir.
Tutulması gereken belgeler şunlardır:
- Periyodik Kontrol Formları: Her ekipman için ayrı ayrı düzenlenmeli, muayeneyi yapan kişinin adı, soyadı, unvanı ve imzası bulunmalıdır.
- Ekipman Sicil Defteri: Her ekipmanın seri numarası, satın alma tarihi, kapasitesi ve geçirdiği tüm muayenelerin kronolojik kaydı.
- Yük Test Sertifikaları: İlk devreye alımda ve büyük onarım sonrasında düzenlenen statik/dinamik test raporları.
- Uygunluk Beyanı (DoC) ve CE Belgeleri: Ekipmanın üreticiden teslim alınan orijinal belgeleri.
- Bakım Kayıtları: Periyodik bakım, yağlama, parça değişimi kayıtları.
Bu belgeler fiziksel olarak işyerinde bulunabileceği gibi dijital ortamda da saklanabilir; ancak denetimde talep edildiğinde derhal ibraz edilebilir olmalıdır. Belgelerin en az 5 yıl süreyle saklanması önerilmektedir.
Ek-III Kapsamı Dışında Kalan Ekipmanlar
Ek-III periyodik muayene yükümlülüğü, her türlü makinenin denetimini kapsamaz. Yönetmelik çerçevesinde aşağıdaki ekipmanlar Ek-III’ün dışında tutulmuştur; ancak bunlar da genel iş güvenliği hükümleri ve diğer ilgili mevzuat kapsamında denetlenmelidir.
- Elle taşınan el aletleri (matkap, taşlama vb.)
- Sabit bantlı konveyörler (ayrı yönetmelik kapsamında)
- Basınçlı kaplar ve tesisatlar (Basınçlı Kaplar Yönetmeliği kapsamında)
- Yangın söndürme ekipmanları
- Karayolu taşıtları (Araçlar Yönetmeliği kapsamında)
Bununla birlikte, bu ekipmanların vinç veya kaldırma sistemleriyle entegre çalıştığı durumlarda (örneğin karayolu çekicisine monte edilmiş kurtarma vinci) hem araç mevzuatı hem de İş Ekipmanları Yönetmeliği hükümleri eş zamanlı geçerlidir.
Sık Sorulan Sorular
Ek-III kapsamındaki ekipmanların muayenesini kim yapabilir?
Yönetmelik, muayenelerin iş güvenliği uzmanları, konuyla ilgili mühendisler (makine, elektrik) veya bu işleri yapmaya yetkili kuruluşlar tarafından gerçekleştirilmesini şart koşar. Çelik halat ve kaldırma aksesuarları için üretici yetkili servisleri de muayene yapabilir; ancak düzenlenen raporun imzalayan kişinin mesleki yeterliliği açıkça belirtilmelidir.
Muayene tarihini kaçırırsam ne olur?
Periyodik muayenesi yapılmamış ekipmanların kullanımı yasal olarak yasaktır. Bakanlık müfettişlerinin denetiminde bu durumun tespiti halinde işverene idari para cezası uygulanır ve ekipman derhal kullanım dışı bırakılır. Ayrıca muayenesiz ekipmanla meydana gelen iş kazalarında işverenin kusur oranı ve tazminat yükümlülüğü önemli ölçüde artabilir.
Çelik halat sapan ne zaman hizmet dışı bırakılmalıdır?
Bir çelik halat sapan; kırık tel sayısının sınırı aştığı, ciddi korozyon veya deformasyon belirtisi gösterdiği, kapasite etiketi okunamaz hale geldiği ya da nominal kapasitesinin üzerinde yük kaldırıldığı her durumda derhal kullanımdan çıkarılmalı ve imha edilmelidir. Hasarlı sapanın onarılarak kullanılması kesinlikle yasaktır.
Kaldırma ekipmanı satın alırken hangi belgeleri talep etmeliyim?
Yeni satın alınan her kaldırma ekipmanı için üreticiden şu belgelerin alınması zorunludur: CE Uygunluk Beyanı (Declaration of Conformity), Teknik Dosya özeti veya kullanım kılavuzu, Fabrika yük test sertifikası (Factory Acceptance Test — FAT), Malzeme sertifikaları (material certificate / mill certificate). Bu belgeler olmadan ekipmanı devreye almak yasal ve güvenlik açısından risk oluşturur.
Küçük kapasiteli (1 ton altı) kaldırma ekipmanları da Ek-III kapsamında mıdır?
Evet. Yönetmelik Ek-III, kapasite sınırı belirtmeksizin tüm kaldırma araçlarını kapsar. 500 kg kapasiteli bir zincirli talya da, 300 tonluk bir portal vinç de aynı muayene zorunluluğuna tabidir. Kapasite küçüklüğü, muayene yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Periyodik muayene ile yıllık bakım aynı şey midir?
Hayır. Periyodik muayene, ekipmanın güvenli çalışma koşullarını karşılayıp karşılamadığını bağımsız bir uzman tarafından doğrulayan resmi bir denetimdir ve sonucunda yasal geçerliliği olan bir belge düzenlenir. Yıllık bakım ise yağlama, filtre değişimi, aşınan parçaların yenilenmesi gibi koruyucu bakım faaliyetlerini kapsar. Her ikisi de zorunludur ve birbirinin yerine geçmez.
Profesyonel Destek için Bize Ulaşın
Çelik halat, sapan, kancalı takım ve kaldırma ekipmanları konusunda uzman desteği için celik-halat.com ekibimizle iletişime geçin.